CHỦ DOANH NGHIỆP CHO CHÍNH DOANH NGHIỆP CỦA MÌNH LÀM CHỦ VAY TIỀN – LÀM THỂ NÀO CHO ĐÚNG?

Câu hỏi giả định là: Trường hợp chủ doanh nghiệp cho doanh nghiệp chính họ làm chủ vay vốn từ tiền cá nhân để mua hàng hóa (hoặc kinh doanh) với lãi suất 0% . Vậy cá nhân chủ doanh nghiệp này có phải chịu thuế gì không? Cần phải làm gì cho đúng? Các căn cứ pháp lý cần tham khảo ở đâu?

Đây là một tình huống phổ biến trong doanh nghiệp do chủ sở hữu trực tiếp điều hành, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro về thuế do giao dịch này được coi là giao dịch liên kết và không theo giá thị trường ^{(1, 2, 3)}.

Về bản chất, khoản tiền gốc cho vay không phải chịu thuế đối với cá nhân chủ doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc không tính lãi suất (lãi suất 0%) có thể dẫn đến việc ấn định thuế Thu nhập cá nhân (TNCN) đối với cá nhân cho vay. Dưới đây là phân tích chi tiết:

1. Rủi ro về Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN) của Cá nhân chủ doanh nghiệp. Mặc dù hợp đồng ghi lãi suất 0\%, nhưng theo quy định về quản lý thuế và giao dịch liên kết, cơ quan thuế có thể xem xét ấn định lại mức lãi suất theo giá thị trường.

Căn cứ pháp lý:

* Khoản tiền lãi cho vay (thu nhập từ đầu tư vốn) của cá nhân phải chịu thuế TNCN với thuế suất 5\% ⁽⁴⁾.

* Giao dịch giữa chủ doanh nghiệp (cá nhân) và doanh nghiệp là giao dịch liên kết.

* Việc cho vay với lãi suất 0\% được coi là giao dịch không theo giá giao dịch thông thường trên thị trường và thuộc trường hợp bị ấn định thuế (theo Luật Quản lý thuế và Nghị định 126/2020/NĐ-CP).

Kết luận: * Cơ quan thuế có quyền ấn định mức lãi suất cho vay hợp lý (thường dựa trên lãi suất cho vay trung bình của ngân hàng thương mại tại thời điểm vay).

* Dựa trên mức lãi suất ấn định này, cơ quan thuế sẽ truy thu 5% thuế TNCN trên khoản lãi "giả định" mà cá nhân lẽ ra phải nhận được.

* Trách nhiệm nộp thuế: Doanh nghiệp phải có trách nhiệm khấu trừ (hoặc nộp thay) khoản thuế TNCN 5% này và nộp vào ngân sách nhà nước. Cá nhân chủ doanh nghiệp là người chịu khoản thuế này.

2. Ảnh hưởng đến Doanh nghiệp (Bên đi vay): Doanh nghiệp cũng có thể gặp vấn đề khi bị ấn định thuế:

* Chi phí lãi vay 0%: Doanh nghiệp sẽ không có chi phí lãi vay được trừ khi tính Thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) đối với khoản vay này, do không phát sinh chi phí thực tế.

* Chi phí lãi vay bị ấn định: Nếu cơ quan thuế ấn định lãi suất để truy thu TNCN đối với cá nhân, doanh nghiệp không mặc nhiên được tính khoản lãi vay bị ấn định đó vào chi phí được trừ khi tính TNDN (vì thực tế doanh nghiệp không trả lãi).

Lời khuyên: Để đảm bảo tuân thủ luật thuế, doanh nghiệp nên có hợp đồng vay vốn có ghi mức lãi suất hợp lý theo thị trường (không nên là 0%) và thực hiện đầy đủ việc khấu trừ 5% thuế TNCN trước khi trả lãi (hoặc nộp thay) cho cá nhân chủ doanh nghiệp. Khoản lãi trả này sau đó sẽ được tính vào chi phí được trừ của doanh nghiệp nếu đáp ứng các điều kiện khác.

- - - - - - - - -

CHÚ THÍCH:

(1) Giao dịch liên kết là gì?

Giao dịch liên kết là giao dịch giữa các bên có mối quan hệ liên kết với nhau, tức là có sự chi phối, kiểm soát hoặc góp vốn lẫn nhau.
Các giao dịch này có thể là:

• Mua, bán hàng hóa, dịch vụ giữa các công ty cùng tập đoàn;
• Chuyển giao tài sản, tài sản vô hình (như thương hiệu, quyền sử dụng công nghệ);
• Cho vay, đi vay nội bộ, hoặc phân bổ chi phí, lợi nhuận giữa các bên liên kết.

Căn cứ pháp lý:
Khoản 2, Điều 5 Nghị định 132/2020/NĐ-CP ngày 5/11/2020 của Chính phủ quy định:

“Giao dịch liên kết là giao dịch phát sinh giữa các bên có quan hệ liên kết trong quá trình sản xuất, kinh doanh, bao gồm mua, bán, trao đổi, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn, chuyển giao, chuyển nhượng, cung cấp dịch vụ, vay, cho vay, trả lãi, trả phí...”

(2) Thế nào là “giao dịch liên kết không theo giá thị trường”?

Là các giao dịch giữa các bên liên kết nhưng không được xác lập theo giá thị trường độc lập, mà bị điều chỉnh để giảm thuế phải nộp (thường là ở Việt Nam).

Ví dụ dễ hiểu:

• Công ty mẹ ở Singapore bán nguyên liệu cho công ty con ở Việt Nam với giá cao hơn giá thị trường → làm cho chi phí ở Việt Nam tăng, lợi nhuận giảm, => Dẫn đến thuế TNDN nộp tại Việt Nam ít hơn.
• Ngược lại, công ty Việt Nam bán hàng cho bên liên kết ở nước ngoài với giá thấp bất thường để chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.

Hành vi này gọi là chuyển giá (transfer pricing).

(3) Nguyên tắc quản lý của cơ quan thuế - Theo Điều 6, Nghị định 132/2020/NĐ-CP:

“Các bên trong giao dịch liên kết phải tuân thủ nguyên tắc giao dịch độc lập, tức là giá, điều kiện giao dịch phải tương tự như giữa các bên độc lập trong điều kiện tương tự.”

Nếu không tuân thủ, cơ quan thuế có quyền:

• Điều chỉnh giá, chi phí, lợi nhuận để xác định lại thu nhập chịu thuế;
• Truy thu thuế, phạt chậm nộp;
• Và có thể xử phạt hành chính theo quy định của Luật Quản lý thuế.

(4) Theo Thông tư 111/2013/TT-BTC